Cengiz Aydın, kamu ve özel sektör tecrübesine sahip, kıdemli bir uluslararası ilişkiler uzmanı.
Aydın’ın Türkiye’nin uzun yıllar genç ve dinamik nüfus üzerine kurulmuş olan kalkınma hikâyesinin hızla değişen ve yaşlanan demografik yapıda nasıl yeniden yazılabileceğini, uzayan hayatların bir maliyet alanı değil, yeni bir büyüme ve kalkınma kaynağı olarak nasıl tasarlanabileceğini tartışmaya açtığı ayrıntılı incelemesinin ilk bölümünü burada bulabilirsiniz.
İncelemenin ikinci bölümünde Cengiz Aydın, elli yaş sonrası uzayan hayatların oluşturduğu yeni dünyanın en önemli sorunlarından birini irdeliyor: Çalışmak isteyen ve çalışabilecek durumdaki insanların bilgi, deneyim ve üretme gücünü yaşa dayalı engeller nedeniyle kaybetmemek.
Türkiye’nin en büyük kullanılmamış kaynağı deneyimli insan gücü. OECD’ye göre 55-64 yaş grubunun istihdam oranı 2023’te yüzde 36 ile üye ülkeler arasında en düşük seviyedeydi; OECD ortalamasının yaklaşık 30 puan altında. [8]
Beş yıllık yaş grupları daha açıklayıcı. 2024’te Türkiye’de istihdam oranı 50-54 yaşta yüzde 55,1, 55-59’da yüzde 44,3, 60-64’te yüzde 32,7. Aynı yaş gruplarında OECD ortalamaları sırasıyla yüzde 81,7, yüzde 75,7 ve yüzde 56,5. [9] Fark 65 yaşında ortaya çıkmıyor. İnsanlar ellili yaşlarında çalışma hayatından çekiliyor ya da çekilmek zorunda kalıyor.
Kaynak: OECD Labour Force Statistics. Türkiye serisinde 2020/2021 kırılması vardır; OECD değerleri verisi bulunan üye ülkelerin ağırlıksız ortalamasıdır.
Kadınlarda kayıp çok daha büyük. Türkiye’de kadın istihdam oranı 50-54 yaşta yüzde 35,3, 60-64 yaşta yüzde 18,0. Erkeklerde aynı oranlar yüzde 75,0 ve yüzde 48,0. [9] Bu farkın arkasında yalnızca işveren tutumu yok; hayat boyu düşük işgücüne katılım, kayıt dışılık, bakım sorumlulukları ve emeklilik kuralları birikerek elli yaş sonrasında görünür hale geliyor.
Kaynak: OECD Labour Force Statistics.
OECD’nin 2025 emeklilik değerlendirmesinde Türkiye, 52 yaş fiili emeklilik ortalamasıyla üye ülkeler arasında en altta. OECD ortalaması erkeklerde 64,7, kadınlarda 63,9. Aradaki fark on yılın üzerinde. Bu tabloyu belirleyen temel etken 2023’te yürürlüğe giren EYT düzenlemesi; kapsamda emekli olanların yaş ortalaması 48’e kadar indi. [12]
Buradan iki sonuç çıkıyor, ikisi de rahatsız edici. Birincisi, 55-64 yaş grubundaki düşük istihdam bir kültürel eğilim ya da tesadüf değil; birinci dünyanın kurallarının doğrudan sonucu. İkincisi, Türkiye’de emekli olmakla çalışmayı bırakmak aynı şey değil. Aylıkların düşüklüğü nedeniyle önemli bir kesim emeklilikten sonra çalışmaya devam ediyor; çoğu zaman kayıt dışı ve eski işinden daha düşük nitelikli işlerde.
Yani kaybımız insanların boş oturmasında değil. Otuz yıllık bir üretim müdürünün deneyiminin, elli beşinden sonra o deneyimle hiçbir ilgisi olmayan bir işe kaymasında. Kayıp, çalışılmayan saatlerde değil, yanlış yerde çalışılan saatlerde. İkinci dünyanın insanları çalışıyor; birinci dünyanın kurumları onlara ne yapacağını bilmiyor.
Yani emeklilik artık beklenen, bilinen işlevini görmüyor. İkinci Dünya Savaşı sonrası refah devleti dönemlerinde, ömür daha kısayken ve emeklilik hakları daha fazla iken, emekli olmak arzu edilen ve işe yarayan bir toplumsal uzlaşma kurumu idi. Şimdi, uzayan yaşamda, 50 yaşından sonra 30-40 yıl aktif hayatı bulunan bireyler için emeklilik maddi olarak manasız ve belki de en önemlisi bir kimlik krizi demek. 30 yıl çalışıp alıştığı iş ve hayat düzeninden birden kopan ve önünde 30-40 yılı olan bir ‘emekli’ çalışmak, üretken ve yaratıcı olmak, hayata başka bir gözle bakmak, kimliğini korumak veya yeniden oluşturmak, yani ‘emekli olmamak’ durumunda.
Bu tespitler herkesin daha uzun çalışmak istediğini ya da çalışması gerektiği anlamına gelmiyor. Ağır işlerde çalışanı, sağlığı bozulanı ve yıllarca bakım yükü taşımış kişiyi görmeden “çalışma süresini uzatmak” adil bir politika olmaz. Ama aynı veriler, büyük bir deneyim birikiminin üretimin dışında kaldığını da gösteriyor.
Tartışmayı “Z kuşağı mı, 50+ çalışan mı” diye kurmak kolay ama yanlış bir varsayıma dayanıyor: ekonomide sabit sayıda iş olduğu ve birinin aldığını diğerinin kaybettiği. Ülke karşılaştırmaları tersini gösteriyor; 55-64 istihdamı yüksek olan ülkelerde genç istihdamı da yüksek. İşler el değiştirmiyor, çoğalıyor. Türkiye’nin ihtiyacı bir kuşağın yerini ötekine vermek değil, deneyimle yeni becerinin aynı işte birlikte değer üretmesi. Sorumluluğu ve bilgiyi kuşaklar arasında dolaştırabilmek.
Burada kalkınma politikasıyla şirket kararı aynı yerde buluşuyor. Kamunun görevi kayıtlı ve güvenceli çalışmayı, bakım desteğini, beceri yenilemeyi ve yaş ayrımcılığına karşı kuralları güçlendirmek. Şirketin görevi daha somut: hangi bilginin emeklilik, işten çıkarma ya da terfi tıkanıklığıyla kaybolduğunu bulmak.
Aile şirketlerinde devir, sanayide üretim bilgisi, ihracatta pazar tecrübesi, büyüyen işletmelerde finansal kontrol, yönetim kurullarında sektör hafızası. Çözüm her zaman eski görevde tam zamanlı kalmak olmayabilir. Süreli proje, kısmi yöneticilik, danışmanlık, mentorlukla birlikte uzmanlık ya da ikinci kariyer de mümkün. Bunlar, işe alım şirketleri ile şirket yöneticileri ve insan kaynakları bölümlerinin üzerine ciddi düşünmesi gereken yeni fırsatlar. Hazır cevaplar yok, ama nereye bakılacağı aşikâr. 50+ nüfus bütün büyüklüğü, çeşitliliği ve birikimi ile orada öylece duruyor.
Kaynakça ve veri notları
[8] OECD. (2025). OECD Economic Surveys: Türkiye 2025. Demografik fırsat penceresi, 55-64 istihdamı ve yaşam boyu öğrenme.
[9] OECD. (2024). Labour Force Statistics by sex and age — employment-to-population ratio. Türkiye serisinde 2020/2021 kırılması vardır; grafiklerdeki OECD değerleri verisi bulunan üye ülkelerin ağırlıksız ortalamasıdır.
[12] OECD. (2025). Pensions at a Glance 2025 / OECD yapısal reform değerlendirmesi. Türkiye’de fiili emeklilik yaşı 52; OECD ortalaması erkek 64,7, kadın 63,9; EYT kapsamında emekli olanların yaş ortalaması ~48.
Veri notu (editöre): Nüfus payları için tek bir seri kullanılmıştır (UN WPP 2024). 65+ rakamları TÜİK’ten, uluslararası karşılaştırmalar BM’den, istihdam ve emeklilik verileri OECD’dendir.
Bu yazının Türkiye’nin demografik değişiminin ve Birinci Dünya / İkinci Dünya kavramlarının anlatıldığı Birinci Bölümünü burada ve yaşlanan Türkiye koşullarında üniversitelerin kazanması gereken yeni işlevlerin anlatıldığı Üçüncü Bölümünü burada bulabilirsiniz.
Bu inceleme ilk olarak Turcomoney e-dergisinde 1 Ağustos 2026 tarihinde yayınlandı.