65+ Yaşlı Hakları Derneği, en düşük emekli aylığının artırılmasını öngören ve TBMM Başkanlığı’na sunulan Kanun Teklifi’nin, milyonlarca emeklinin yaşam koşullarını iyileştirmek açısından önemli bir fırsat sunduğunu belirterek, başta TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu üyeleri olmak üzere tüm milletvekillerini bu fırsatı değerlendirmeye çağırdı.
Dernek tarafından yapılan açıklamada, en düşük emekli aylığında öngörülen artışa rağmen mevcut düzeyin hâlen açlık sınırının altında kaldığına dikkat çekilerek, bu durumun “yoksullaşmadan, yoksunlaşmadan ve yalnızlaşmadan onurlu yaşlanma hakkı”nın fiilen kullanılmasını zorlaştırdığı vurgulandı.
65+ Yaşlı Hakları Derneği, ilk aşamada Kanun Teklifi’ni görüşecek olan TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu üyelerine yönelik çağrısında, onurlu yaşlanma hakkının yalnızca sosyal bir talep değil; Anayasa ve Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerle güvence altına alınmış temel bir hak olduğunu hatırlattı.
Hukuki Dayanaklar Hatırlatıldı
Dernek açıklamasında aşağıdaki hukuki düzenlemelere dikkat çekildi:
- Anayasa’mızın Başlangıç bölümünde, “Her Türk vatandaşının … onurlu bir hayat sürdürme ve maddi ve manevi varlığını bu yönde geliştirme hak ve yetkisine doğuştan sahip olduğu” belirtilmektedir.
- Anayasa’nın 60. maddesi “Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir”, 61. maddesi ise “Yaşlılar, Devletçe korunur” hükmünü içermektedir.
- Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 22. ve 25. maddeleri, sosyal güvenlik hakkını ve yaşlılık döneminde refah ve güvenlik içinde yaşama hakkını temel bir insan hakkı olarak tanımlamaktadır.
- Ülkemizin 2007 yılında kabul ettiği Avrupa Konseyi Avrupa Sosyal Şartı’nın 23. maddesi, taraf devletlerin “yaşlılara iyi bir yaşam sürmelerine ve kamusal, sosyal ve kültürel yaşama etkin biçimde katılmalarına olanak sağlayan yeterli kaynakları sağlamayı” taahhüt ettiklerini belirtmektedir.
- Ülkemizin taraf olduğu ve bağımsızlık, katılım, bakım, kendini gerçekleştirme ve saygınlık olmak üzere beş temel ilke etrafında şekillenen 1991 tarihli Birleşmiş Milletler Yaşlı Bireylere İlişkin İlkeler ise, “Yaşlı bireylerin toplumun eğitimsel, kültürel, manevi ve eğlenceye yönelik kaynaklarına erişim imkânına sahip olmaları” ve “itibar ve güven içinde yaşamaları” gerektiğini vurgulamaktadır. Bu İlkeler, yaşlı bireylerin yalnızca bakım ve sosyal yardım nesnesi değil, aktif toplumsal özneler olarak kabul edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır
- Birleşmiş Milletler tarafından düzenlenen II. Dünya Yaşlanma Asamblesi sonunda 2022 yılında kabul edilen Madrid Uluslararası Yaşlanma Eylem Planı yaşlanmayı yalnızca sosyal politika meselesi olarak değil, kalkınma, insan hakları ve sürdürülebilirlik bağlamında ele almaktadır. Plan, özellikle yaşlı bireylerin yoksullukla mücadelesi, sağlık hizmetlerine erişimi ve ayrımcılığın önlenmesi konularında devletlere pozitif yükümlülükler yüklemektedir.
- Türkiye’nin 2003’te taraf olduğu Ululararası Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi’nin (ICESCR Komitesi) yaşlı bireylere ilişkin 6 No.lu Yorum’unda, yaşlı bireylerin ekonomik ve sosyal haklara erişimde karşılaştıkları yapısal ayrımcılığa dikkat çekilmekte; objektif ve makul bir gerekçeye dayanmayan yaşa dayalı farklı muamelenin hukuksuz olacağı belirtmektedir.
- Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ise Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadı aracılığıyla yaşlı bireylerin insan onuru, adil yargılanma, özel hayata saygı ve ayrımcılık yasağı bağlamında korunmasını gerektirmektedir.
- Ülkemizin 1985’te imzaladığı Birleşmiş Milletler Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Kaldırılması Sözleşmesi (CEDAW) “yaşlı kadınların yoksulluk, izolasyon ve her türlü şiddetten korunması için devletlerin özel önlemler alması gerektiğini” tavsiye etmektedir.
“Ekonomik Büyümenin İmkânları Toplumsal Dayanışmayla Değerlendirilmeli”
65+ Yaşlı Hakları Derneği TBMM’nin önünde emekli aylığının “onurlu yaşlanma hakkı”nı gözeten bir düzeye yükseltilmesi için önemli bir fırsat olduğunu belirterek, Milletvekillerini “21 çeyrektir kesintisiz büyümesini sürdürdüğü” açıklanan ülke ekonomisinin imkânlarını, partilerüstü bir yaklaşımla, anayasal ve uluslararası yükümlülükleri gözeterek ve toplumsal dayanışma ve sosyal adalet bilinciyle değerlendirip bu fırsatı gerçeğe dönüştürmeye ve kuşaklar arası dayanışma ve sosyal adalet ilkesini esas alarak en düşük emekli aylığını onurlu yaşlanma hakkını güvence altına alacak bir düzeye yükseltmeye çağırdı.
Bilgi Notu: Milletvekilleri emeklileri de temsil ediyor
65+ Yaşlı Hakları Derneğı, emeklilerin seçmenler içindeki ağırlığının, toplam nüfus içinde 65 yaş ve üstü kesimin ağırlığından çok daha fazla olduğuna dikkat çekiyor.
Sosyal Güvenlik Kurumu’ndan yaşlılık aylığı alan 12.171.739 emekli, son seçim dönemindeki kayıtlı yaklaşık 58 milyon seçmenin %21’ini oluşturuyor.
Bir örnek vermek gerekirse, TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu’nda Milletvekilleri bulunan Denizli, İstanbul, İzmir, Bursa ve Karabük’te her 100 seçmende 19’unu yaşlılık aylığı alanlar oluşturuyor. Samsun’da her 100 seçmenden 15’i, Antalya’da 14’ü yaşlılılk aylığı alıyor.
Kaynakça:
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 1982
- Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
- Avrupa İnsan Hakları sözleşmesi
- Avrupa Sosyal Şartı 23. Madde
- CEDAW h
- BM Madrid 2002 Yaşlanma Uluslararası Eylem Planı:
- General Comment No. 6: The Economic, Social and Cultural Rights of Older Persons